Öryggisblöð fyrir olíur og smurefni: Hættur og förgun

Hagnýt leiðbeining um öryggisblöð fyrir smurolíur. Kynntu þér varnir gegn húðertingu, eldhættu af olíutuskum og rétta förgun samkvæmt reglum á Íslandi.

Olíur, fita og ýmis iðnaðarsmurefni eru notuð daglega á verkstæðum, í verksmiðjum, við mannvirkjagerð og í tengslum við skipaútgerð á Íslandi. Þar sem þessi efni eru hluti af daglegu vinnuumhverfi gleymist oft að þau geta haft í för með sér alvarlega heilsufars- og öryggisáhættu. Öryggisblöð (e. Safety Data Sheets, SDS) eru lykilverkfæri til að meta og lágmarka þessa áhættu.

Á Íslandi gilda evrópsku efnalöggjafirnar REACH og CLP í gegnum EES-samninginn, og Vinnueftirlit ríkisins hefur eftirlit með því að atvinnurekendur uppfylli skyldur sínar varðandi efnavá og aðgengi að öryggisblöðum á íslensku. Til að tryggja örugg vinnubrögð þarf að rýna sérstaklega í þrjá meginþætti: húðsnertingu, eldhættu og umhverfisvæna förgun.

Húðsnerting og heilsufarsvá (Liðir 8 og 11)

Vélstjórar, vélvirkjar og tæknimenn komast reglulega í snertingu við smurefni. Þótt ný smurolía virðist skaðlaus við fyrstu sýn getur endurtekin snerting valdið verulegum skaða á heilsu.

• Snertihúðbólga og ofnæmi: Í mörgum smurefnum eru bætiefni (e. additives), ryðvarnarefni og þrýstiprófunarefni sem geta valdið ertingu eða ofnæmisviðbrögðum í húð. Tíð snerting brýtur niður náttúruleg fitulög húðarinnar, sem leiðir til sprungna, sýkinga og langvarandi húðbólgu (dermatitis).
• Notaðar olíur og krabbameinsvaldandi efni: Sérstök aðgát er nauðsynleg þegar unnið er með notaðar vélarolíur (smurolíur úr brunahreyflum). Við háan hita og bruna í vélum myndast fjölhringlaga arómatísk kolvetni (PAH-efni). Þessi efni safnast upp í olíunni og mörg þeirra eru flokkuð sem krabbameinsvaldandi við langvinna húðsnertingu.
• Val á persónuhlífum: Í lið 8 í öryggisblaðinu koma fram kröfur um hlífðarbúnað. Venjulegir einnota latexhanskar veita nánast enga vörn gegn jarðolíuafurðum þar sem olían smýgur fljótt í gegnum efnið. Nota skal nítrílhanska (eða flúorgúmmí/viton eftir tegund) með viðeigandi þykkt og gegnumbrotstíma samkvæmt staðlinum EN 374.

Eld- og sprengihætta (Liðir 5, 7 og 9)

Flestar hreinar smurolíur hafa tiltölulega hátt blossamark (oft vel yfir 150–200 °C) og teljast því ekki eldfimir vökvar við stofuhita við hefðbundnar aðstæður. Engu að síður leynast eldhættur sem öryggisblaðið varar við:

• Olíuúði og þrýstikerfi: Ef smur- eða vökvaolía (hydraulísk olía) lekur undir miklum þrýstingi getur myndast fínn úði eða mistur. Þessi úði hefur mun lægra blossamark og getur sprungið eða kviknað í honum við minnsta neista eða snertingu við heita fleti, svo sem útblástursgreinar.
• Sjálfíkveikja í tuskum: Sérstaklega þegar unnið er með lífrænar olíur, jurtaolíur eða ákveðnar harðnandi smurolíur getur efnahvarf við súrefni í loftinu myndað varma. Ef olíublautum tuskum er hrúgað saman getur hitinn ekki sloppið út, sem leiðir til sjálfíkveikju. Öryggisblöð tilgreina þessa hættu í lið 5 og 7.
• Geymsla og slökkvibúnaður: Í lið 5 kemur fram hvaða slökkviefni skal nota. Aldrei má nota beinan vatnsbunu á olíueld þar sem vatnið sekkur, sýður samstundis og dreifir brennandi olíunni um svæðið. Nota skal duft, CO2 eða froðu sem ætluð er fyrir B-flokks elda.

Förgun og umhverfisáhrif (Liðir 12 og 13)

Öll notuð smurefni, síur og efni sem mengast hafa af olíu falla undir flokk spilliefna samkvæmt íslenskum reglum og reglugerð um úrgang. Þau mega aldrei fara í almennt sorp eða í niðurföll.

• Vistfræðilegar upplýsingar: Liður 12 lýsir eiturhrifum á lífríki í vatni og niðurbrotshæfni. Flestar jarðolíuvörur brotna mjög hægt niður í náttúrunni og lítill leki getur mengað gríðarlegt magn af grunnvatni eða ferskvatni.
• Förgunarleiðbeiningar: Liður 13 gefur leiðbeiningar um lögmæta förgun. Á Íslandi ber fyrirtækjum að safna spilliefnum í viðurkennd, merkt ílát og skila þeim til móttökustöðva sem hafa starfsleyfi Umhverfisstofnunar (t.d. Hringrás, Terra eða Sorpu).
• Olíumengaður úrgangur: Olíusíur, tuskur, föt og ísogsbrot (kattasandur/olíugleypir) sem innihalda olíuleifar skulu flokkuð sem spilliefni á sama hátt og vökvinn sjálfur.

Gátlisti fyrir vinnustaði

Fylgdu þessum skrefum til að tryggja öryggi starfsfólks við meðhöndlun smurefna:

• [ ] Aðgengileg öryggisblöð: Eru uppfærð öryggisblöð á íslensku aðgengileg öllum starfsmönnum á vinnustaðnum, annaðhvort rafrænt eða í möppu?
• [ ] Réttar persónuhlífar: Eru nítrílhanskar af réttri gerð og þykkt til staðar þar sem smurefni eru notuð?
• [ ] Þvottaaðstaða: Hafa starfsmenn aðgang að mildri sápu og vatni fremur en að þrífa hendur með leysiefnum eða bremsuhreinsi?
• [ ] Eldtraust ílát: Eru notaðar olíutuskur settar beint í lokuð málmílát með sjálflokandi loki til að koma í veg fyrir sjálfíkveikju?
• [ ] Lekavarnir og ísogsefni: Eru olíudreglar, ísogsefni og lekabakkar til staðar við dælustöðvar og olíugeymslur?
• [ ] Skráning spilliefna: Er notaðri olíu safnað í viðurkennda tanka með yfirfyllingarvörn og merktum spilliefnakóða?

Algengar spurningar (FAQ)

Má nota venjulega einnota plasthanska við olíuskipti?

Nei, hefðbundnir þunnir vínyl- eða latexhanskar þola ekki olíur og leysast fljótt upp eða hleypa kolvetnum í gegn. Nota skal efnaþolna nítrílhanska sem merktir eru samkvæmt staðlinum EN ISO 374-1.

Hvernig á að geyma tuskur sem eru ataðar í smurolíu?

Olíublautar tuskur skal setja strax í loftþétt, óbrennanlegt málmílát með fótstignu loki. Þetta kemur í veg fyrir súrefnisflæði sem getur valdið sjálfíkveikju vegna varmaþróunar.

Hvar finn ég blossamark smurolíunnar í öryggisblaðinu?

Blossamark er alltaf skráð í lið 9 í öryggisblaðinu (Eðlis- og efnafræðilegir eiginleikar). Þar kemur einnig fram sjálfíkveikjuhitastig og eðlisþyngd efnisins.

Hver ber ábyrgð á að öryggisblaðið sé til staðar á íslensku?

Samkvæmt REACH-reglugerðinni og reglum Vinnueftirlitsins ber innflytjandi eða dreifandi efnisins ábyrgð á að láta öryggisblað á íslensku fylgja með vörunni. Atvinnurekandi ber hins vegar ábyrgð á því að blaðið sé tiltækt fyrir starfsmenn á vinnustaðnum.