Öryggisblöð fyrir hreinsiefni: Hættur og lykilatriði

Hreinsiefni geta valdið alvarlegum slysum á vinnustöðum ef réttra varúðarráðstafana er ekki gætt. Hér er farið yfir helstu hættur og hvað ber að skoða í öryggisblöðum samkvæmt íslenskum reglum.

Hreinsiefni og sápur eru notuð daglega á nánast öllum vinnustöðum, allt frá skrifstofum til iðnaðareldhúsa og verksmiðja. Vegna þess hve algeng þessi efni eru gætir stundum ákveðins kærleysis við meðhöndlun þeirra. Fagleg hreinsiefni innihalda hins vegar oft sterk virk efni — svo sem sterkar sýrur, lút, leysiefni eða sótthreinsiefni — sem geta valdið heilsutjóni ef rangt er að farið.

Á Íslandi gilda evrópsku efnalöggjafirnar REACH og CLP í gegnum EES-samninginn, og Vinnueftirlitið hefur eftirlit með því að vinnustaðir fylgi reglum um efnaöryggi. Aðgengi að uppfærðum öryggisblöðum (SDS) á íslensku er grundvallarkrafa sem tryggir að starfsfólk viti hvaða hættur eru til staðar og hvernig eigi að verjast þeim.

Helstu hættur tengdar iðnaðar- og faglegum hreinsiefnum

Ekki eru öll hreinsiefni skaðlaus, og hættueiginleikar þeirra geta verið margvíslegir:

Ætandi og ertandi áhrif á húð og augu: Stíflueyðar, ofnhreinsar og kalkhreinsar innihalda oft natríumhýdroxíð (lút) eða sterkar sýrur (svo sem fosfórsýru eða saltsýru). Snerting getur leitt til alvarlegra efnabruna á húð eða varanlegs sjónmissis á örfáum sekúndum.
Öndunarfæraerting og eitruð lofttegundamyndun: Úðun á hreinsiefnum (e. aerosols) getur leitt til þess að fínir dropar berist djúpt í öndunarfæri. Alvarlegasta hættan skapast þó þegar ólíkum efnum er blandað saman — til dæmis klórblönduðum efnum og sýrum — sem myndar baneitrað klórgas.
Húðofnæmi og exem: Rotvarnarefni (t.d. ísóþíasólínónar) og ilmfefni geta kallað fram ofnæmisviðbrögð við endurtekna snertingu. Þegar ofnæmi hefur einu sinni myndast getur það verið ólæknandi.
Eldfimi: Sum leysis- og fituhreinsiefni, sem og sótthreinsispritt, innihalda hátt hlutfall af alkóhólum eða öðrum eldfimum lífrænum efnum sem geta kviknað í við opinn eld eða neistaflug.

Hvað á að skoða sérstaklega í öryggisblaði hreinsiefna?

Öryggisblað inniheldur 16 staðlaða liði, en við daglega notkun og áhættumat eru ákveðnir liðir mikilvægari en aðrir:

Liður 2: Hættugreining

Hér sést strax hvaða hættur fylgja efninu. Skoðaðu hættumerkin (piktógrömm), viðvörunarorðin (*Hætta* eða *Varúð*) og sérstaklega hættusetningarnar (H-setningar, t.d. H314: Veldur alvarlegum bruna á húð og augnskaða). Þetta gefur skýra vísbendingu um hversu varlega þarf að umgangast vöruna.

Liður 4: Ráðstafanir í skyndihjálp

Ef slys verður er enginn tími til að lesa langt mál. Nauðsynlegt er að starfsfólk viti fyrirfram hvað á að gera ef efni slettist í augu eða á húð. Fyrir ætandi hreinsiefni skiptir tafarlaus skolun með neyðaraugaskolara öllu máli.

Liður 7 og 8: Meðhöndlun, geymsla og váhrifavarnir

Liður 8 tilgreinir nákvæmlega hvaða persónuhlífar skal nota. Það er ekki nóg að nota „einhverja hanska“; öryggisblaðið tilgreinir oft hanskategund (t.d. nítríl, bútýlgúmmí eða gervigúmmí) og lágmarks gegnumbrotstíma. Einnig kemur fram hvort krafist sé öndunargrímu eða loftræstingar.

Liður 10: Stöðugleiki og hvarfgirni

Þessi liður er lykilatriði fyrir ræstiefni. Hér er tekið fram hvaða efni má alls ekki geyma eða nota nálægt viðkomandi vöru. Þar stendur oft skýrum stöfum að forðast beri blöndun við sýrur, basa eða oxandi efni.

Skyldur atvinnurekenda samkvæmt íslenskum reglum

Samkvæmt reglum Vinnueftirlitsins um hættuleg efni ber atvinnurekanda að halda skrá yfir öll hættuleg efni á vinnustaðnum og framkvæma skriflegt efnaáhættumat.

Helstu skyldur eru:

Aðgengi á íslensku: Öryggisblöð verða að vera aðgengileg starfsmönnum á íslensku, ýmist á rafrænu formi eða útprentuð í möppu á verkstað.
Fræðsla og þjálfun: Starfsfólk sem notar hreinsiefni verður að fá viðeigandi þjálfun í réttri blöndun, notkun persónuhlífa og viðbrögðum við óhöppum.
Réttar persónuhlífar til staðar: Atvinnurekandi verður að leggja til réttar hlífar án endurgjalds fyrir starfsmanninn í samræmi við lið 8 í öryggisblaðinu.

Gátlisti: Örugg notkun hreinsiefna á vinnustað

[ ] Eru öll hreinsiefni á vinnustaðnum skráð í efnaskrá?
[ ] Er til nýlegt öryggisblað á íslensku fyrir hvert efni?
[ ] Eru efni geymd í upprunalegum umbúðum, eða eru aukaílát (t.d. úðabrúsar) rétt merkt með heiti og hættumerkjum?
[ ] Eru réttar gerðir hlífðarhanska og augnhlífa tiltækar nálægt notkunarstað?
[ ] Er tryggt að engum hreinsiefnum sé blandað saman nema samkvæmt skýrum fyrirmælum framleiðanda?
[ ] Er augnskolbúnaður til staðar þar sem unnið er með ætandi efni?

Algengar spurningar

Þarf öryggisblað fyrir venjuleg hreinsiefni sem keypt eru í stórmarkaði?

Ef efni er keypt til nota í atvinnurekstri og það er flokkað sem hættulegt (ber hættumerki samkvæmt CLP), ber vinnustaðnum að hafa öryggisblað tiltækt, óháð því hvar varan var keypt.

Verða öryggisblöð á Íslandi alltaf að vera á íslensku?

Já. Samkvæmt íslenskri efnalöggjöf og reglum Vinnueftirlitsins eiga öryggisblöð fyrir efni sem sett eru á markað eða notuð á vinnustöðum hérlendis að vera á íslensku, svo starfsmenn geti skilið leiðbeiningarnar án tungumálahindrana.

Má hella hreinsiefnum yfir á aðra úðabrúsa án merkingar?

Nei, það er með öllu óheimilt. Ef efni er þynnt eða fært yfir á minni brúsa verður sá brúsi að vera greinilega merktur með nafni efnisins, réttum hættumerkjum og viðeigandi varnaðarorðum til að koma í veg fyrir misskilning og slys.

Hversu oft þarf að endurnýja öryggisblöð fyrir hreinsiefni?

Öryggisblöð eiga alltaf að endurspegla nýjustu vísindalegu og lagalegu upplýsingar. Framleiðendum ber að uppfæra þau þegar nýjar upplýsingar um hættu eða reglugerðabreytingar líta dagsins ljós. Góð regla er að yfirfara efnaskrána árlega og kanna hvort nýrri útgáfur séu fáanlegar hjá birgja.