MSDS eða SDS: Hver er munurinn og hverju á að krefjast?

Hver er munurinn á eldri MSDS og núgildandi SDS öryggisblöðum? Kynntu þér kröfur REACH og Vinnueftirlitsins og hvað þú átt að krefjast frá birgjum.

Margir sem vinna með efnavörur eða bera ábyrgð á vinnuvernd rekast reglulega á heiti eins og MSDS og SDS. Þótt hugtökin séu oft notuð eins og um sama hlutinn sé að ræða, er verulegur munur þar á. Skammstöfunin MSDS heyrir sögunni til samkvæmt gildandi reglum á Evrópska efnahagssvæðinu (EES), og notkun úreltra gagna getur skapað bæði lagalega áhættu og hættu á vinnustöðum.

Hér er farið yfir hvers vegna skipt var úr MSDS í SDS, hvernig regluverkið virkar á Íslandi og hvaða kröfur vinnuveitendur verða að gera til birgja sinna.

Frá MSDS til SDS: Hvað breyttist og hvers vegna?

MSDS (Material Safety Data Sheet) var heitið sem notað var áratugum saman yfir fylgiskjöl með hættulegum efnum. Helsti vandi MSDS-blaða var skortur á alþjóðlegri samræmingu. Uppsetningin gat verið breytileg eftir löndum, svæðum og jafnvel einstökum framleiðendum:

Upplýsingar voru oft ósamræmdar (stundum 8 kaflar, stundum 9 eða 14).
Hættuskilgreiningar og tákn voru ólík milli landa (til dæmis milli Bandaríkjanna, Evrópu og Asíu).
Lykilupplýsingar um fyrstu hjálp eða váhrifamörk gátu leynst á ólíkum stöðum í skjalinu.

Til að ráða bót á þessu samþykktu Sameinuðu þjóðirnar GHS-kerfið (*Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals*). Með tilkomu GHS var tekin upp ný og samræmd staðalímynd: SDS (Safety Data Sheet).

Á Evrópska efnahagssvæðinu var GHS innleitt með CLP-reglugerðinni (EB nr. 1272/2008), og kröfur um gerð öryggisblaða voru festar í II. viðauka REACH-reglugerðarinnar (EB nr. 1907/2006). Með þessum breytingum féll hugtakið MSDS formlega úr gildi í evrópskum rétti.

16 staðlaðir kaflar: Kjarninn í nútíma SDS

Ólíkt eldri MSDS-blöðum verður hvert einasta SDS-öryggisblað í dag að fylgja nákvæmlega sömu 16 köflunum, í sömu röð. Þessi uppbygging tryggir að starfsfólk, neyðaraðilar og vinnuverndarfulltrúar geti alltaf fundið lífsnauðsynlegar upplýsingar á sama stað:

Auðkenning efnisins/blöndunnar og félagsins/fyrirtækisins
Hættugreining (CLP-hættumerki, hættusetningar H og varnaðarsetningar P)
Samsetning innihaldsefna / upplýsingar um innihaldsefni
Ráðstafanir í skyndihjálp
Ráðstafanir vegna slökkvistarfs
Ráðstafanir ef efni sleppur fyrir slysni
Meðhöndlun og geymsla
Váhrifavarnir / persónuhlífar (m.a. lögboðin mengunarmörk á vinnustöðum)
Eðlis- og efnafræðilegir eiginleikar
Stöðugleiki og hvarfgirni
Eiturefnafræðilegar upplýsingar
Vistfræðilegar upplýsingar
Förgun
Upplýsingar um flutninga (ADR/IMDG/ICAO)
Upplýsingar varðandi reglugerðir
Aðrar upplýsingar

Nýjasta uppfærsla á kröfum Evrópusambandsins um gerð öryggisblaða tók gildi að fullu í ársbyrjun 2023 með reglugerð (ESB) 2020/878. Hún krefst meðal annars sérstakra upplýsinga um innkirtlatruflandi efni (í köflum 11 og 12), nákvæmari kornastærðardreifingar nanóefna og skráningar á UFI-kóða (*Unique Formula Identifier*) í 1. kafla fyrir ákveðnar blöndur.

Lagalegt umhverfi á Íslandi

Ísland er hluti af innri markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn. Þetta þýðir að REACH og CLP gilda hér á landi samkvæmt lögum um efni (nr. 61/2013) og tengdum reglugerðum. Tveir helstu eftirlitsaðilar koma að þessum málum:

Umhverfisstofnun (UST): Fer með eftirlit með markaðssetningu efna, flokkun, merkingu og innihaldi öryggisblaða.
Vinnueftirlitið (Vinnueftirlit ríkisins): Fer með eftirlit á vinnustöðum. Samkvæmt reglum um vinnuvernd ber vinnuveitanda skylda til að gera skriflegt efnaáhættumat. Grunnforsenda þess áhættumats er að til staðar séu gild og uppfærð öryggisblöð á íslensku fyrir öll hættuleg efni sem notuð eru.

Ef birgir afhendir skjal sem heitir „MSDS“, er það nær undantekningalaust merki um að skjalið hafi ekki verið uppfært í samræmi við gildandi Evrópureglur eða að það sé upprunnið utan EES án nauðsynlegrar aðlögunar.

Hverju átt þú að krefjast af birgjum?

Sem kaupandi eða vinnuveitandi berð þú ábyrgð á öryggi starfsfólks þíns, en birgirinn (innflytjandi eða dreifandi) ber lagalega skyldu til að láta öryggisblað fylgja.

Þegar þú tekur á móti efnavöru skaltu gera eftirfarandi kröfur:

Biðjið um SDS, aldrei MSDS: Krefjist þess að fá öryggisblað sem fylgir nýjustu útgáfu REACH (reglugerð 2020/878).
Íslenskt tungumál er lögboðið: Samkvæmt íslenskum reglum verða öryggisblöð fyrir efni sem sett eru á markað á Íslandi að vera á íslensku. Ensk blöð duga ekki sem fullnægjandi gögn við eftirlit Vinnueftirlitsins, nema í mjög afmörkuðum undantekningartilvikum sem kveðið er á um í reglugerð.
Athugið útgáfudagsetningu: Öryggisblað sem er meira en 3–5 ára gamalt inniheldur sjaldnast nýjustu flokkanir samkvæmt CLP eða rétt váhrifamörk.
Samræmi við merkimiða: Upplýsingar í 2. kafla öryggisblaðsins (hættutákn, viðvörunarorð og H-setningar) verða að stemma nákvæmlega við merkingar á umbúðum vörunnar.

Gátlisti: Er öryggisblaðið þitt í lagi?

Áður en efni er tekið í notkun á vinnustaðnum skaltu fara yfir eftirfarandi atriði:

[ ] Heitir skjalið *Öryggisblað* / *Safety Data Sheet* (ekki MSDS)?
[ ] Er skjalið á íslensku?
[ ] Eru allir 16 kaflarnir til staðar í réttri töluröð?
[ ] Stemmir heiti vörunnar í 1. kafla nákvæmlega við heitið á brúsanum eða umbúðunum?
[ ] Eru rétt CLP-hættutákn sýnd í 2. kafla (rauðir tíglar, ekki gömlu appelsínugulu kassarnir)?
[ ] Er tilgreint íslenskt eða evrópskt neyðarnúmer í 1. kafla (t.d. Eitrunarmiðstöð / 112)?
[ ] Er dagsetning skjalsins nýleg og vísað til reglugerðar (ESB) 2020/878?

Ef eitthvað af þessu vantar skaltu tafarlaust hafa samband við birgjann og krefjast lagfæringar áður en efnið er sett í almenna notkun.

Spurt og svarað (FAQ)

Er löglegt að nota eldri MSDS-blöð á vinnustöðum í dag?

Nei. MSDS-blöð uppfylla ekki kröfur REACH og CLP sem gilda á Íslandi. Vinnustöðum er skylt að hafa lögmæt SDS-öryggisblöð með 16 stöðluðum köflum og nýjustu flokkunum.

Verða öryggisblöð alltaf að vera á íslensku?

Já, meginreglan er sú að öll öryggisblöð fyrir efni sem seld eru eða notuð á íslenskum vinnustöðum skulu vera á íslensku. Vinnueftirlitið og Umhverfisstofnun gera kröfu um íslenskan texta svo starfsfólk geti skilið hættur og viðbrögð án hindrana.

Hvað greinir nýjustu reglugerð (ESB) 2020/878 frá eldri útgáfum SDS?

Reglugerðin gerir auknar kröfur um upplýsingar varðandi innkirtlatruflandi efni (í köflum 11 og 12), ítarlegri lýsingu á nanóefnum og skráningu á UFI-kóða blöndunnar í 1. kafla. Öll öryggisblöð á EES-svæðinu þurftu að uppfylla þetta fyrir 1. janúar 2023.

Hver ber ábyrgð á því að útvega öryggisblaðið?

Birgirinn (framleiðandi, innflytjandi eða dreifingaraðili) ber lagalega skyldu til að afhenda öryggisblað án endurgjalds þegar hættulegt efni er afhent í atvinnuskyni. Kaupandi/vinnuveitandi ber hins vegar ábyrgð á að kalla eftir því og hafa það aðgengilegt starfsmönnum.