Hver ber ábyrgð á öryggisblöðum á vinnustöðum?

Yfirlit yfir ábyrgð birgja, atvinnurekenda og starfsmanna varðandi öryggisblöð samkvæmt REACH, CLP og kröfum Vinnueftirlitsins á Íslandi.

Þegar unnið er með hættuleg efni og efnablöndur er öryggisblað (e. *Safety Data Sheet*, SDS) grundvallarskjal til að fyrirbyggja slys, heilsutjón og umhverfisslys. Algengur misskilningur er að ábyrgðin á öryggisblöðum hvíli einungis á einum aðila. Í reynd skiptist ábyrgðin skýrt milli aðfangakeðjunnar og vinnustaðarins samkvæmt evrópskum og íslenskum reglum.

Á Íslandi gilda ákvæði REACH-reglugerðarinnar (EB nr. 1907/2006) og CLP-reglugerðarinnar (EB nr. 1272/2008), sem innleiddar eru í gegnum EES-samninginn og efnalög nr. 61/2013, ásamt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Hér að neðan er farið yfir hlutverk og lagalegar skyldur birgja, atvinnurekenda og starfsmanna.

Ábyrgð birgja: Gerð, uppfærsla og afhending á íslensku

Birgir, framleiðandi eða innflytjandi sem setur efni eða efnablöndu á markað á Íslandi ber frumábyrgð á því að útbúa og afhenda öryggisblað. Samkvæmt 31. grein REACH-reglugerðarinnar er birgja skylt að afhenda öryggisblað án endurgjalds þegar um er að ræða efni sem flokkast sem hættuleg samkvæmt CLP.

Helstu skyldur birgja eru:

Íslenskt mál: Öryggisblaðið verður að vera á íslensku ef varan er seld eða notuð hér á landi. Ensk blöð teljast ekki fullnægjandi gagnvart endanlegum notendum á Íslandi samkvæmt reglum Umhverfisstofnunar og Vinnueftirlitsins.
Rétt uppbygging: Öryggisblaðið verður að fylgja staðlaðri 16 liða uppbyggingu REACH (Viðauki II) og innihalda uppfærðar hættu- og varnaðarmerkingar (H- og P-setningar).
Sjálfvirk afhending: Birgir á að láta öryggisblað fylgja með fyrstu afhendingu vörunnar, annaðhvort á pappír eða rafrænt.
Uppfærsluskylda: Komi fram nýjar upplýsingar um hættu eða váhrif, eða ef breytingar verða á flokkun, ber birgja að uppfæra öryggisblaðið tafarlaust og senda endurskoðaða útgáfu til allra sem keypt hafa vöruna á síðustu 12 mánuðum.

Ábyrgð atvinnurekenda: Efnaskrá, áhættumat og aðgengi

Þótt birgirinn útbúi blaðið ber atvinnurekandi fulla ábyrgð á því hvernig upplýsingarnar eru nýttar á vinnustaðnum. Vinnueftirlitið hefur eftirlit með því að vinnuveitendur uppfylli reglugerð um vernd starfsmanna gegn hættu af völdum kemískra efna á vinnustöðum.

Atvinnurekandi getur aldrei firrt sig ábyrgð með því að vísa til þess að birgir hafi ekki sent öryggisblað. Ef blað vantar er atvinnurekanda skylt að kalla eftir því.

Helstu skyldur atvinnurekanda fela í sér:

Halda haldbæra efnaskrá: Skrá skal öll hættuleg efni sem eru til staðar á vinnustaðnum og tryggja að virk og gild öryggisblöð séu til fyrir þau öll.
Gera efnaáhættumat: Nota upplýsingar úr 8. lið (váhrifamörk/persónuhlífar) og fleiri köflum öryggisblaðsins til að meta heilsufarsáhættu starfsfólks og grípa til nauðsynlegra forvarna.
Tryggja greitt aðgengi: Öryggisblöð verða að vera aðgengileg öllu starfsfólki sem handleikur efnin eða gæti orðið fyrir váhrifum. Þau mega vera á tölvutæku formi, svo fremi sem allir starfsmenn hafa óhindraðan aðgang að þeim á vinnutíma.
Fræðsla og þjálfun: Kynna starfsmönnum innihald öryggisblaðanna, hættumerki, rétta notkun persónuhlífa og viðbrögð við slysum eða leka.

Ábyrgð starfsmanna: Fylgni við leiðbeiningar og öryggi

Starfsmaður ber ekki ábyrgð á því að afla öryggisblaða eða semja þau, en ber skýra ábyrgð á eigin öryggi og annarra samkvæmt vinnuverndarlögum.

Starfsmanni ber að:

Kynna sér upplýsingar í öryggisblöðum og vinnuleiðbeiningum áður en unnið er með hættulegt efni.
Nota allan tilskilinn persónuhlífabúnað sem tilgreindur er á öryggisblaðinu eða í áhættumati (t.d. öndunargrímur, efnapolna hanska eða hlífðargleraugu).
Fylgja réttum verklagsreglum við geymslu, meðhöndlun og förgun efna.
Láta verkstjóra eða öryggistrúnaðarmann vita strax ef öryggisblað vantar, ef merkingar á umbúðum eru ólæsilegar eða ef óhapp á sér stað.

Gátlisti fyrir vinnustaði

Til að tryggja að vinnustaðurinn uppfylli allar kröfur Vinnueftirlitsins og laga um efni má nota eftirfarandi gátlista:

Er til heildstæð efnaskrá yfir öll efni á vinnustaðnum?
Eru öll öryggisblöð tiltæk á íslensku?
Hafa öryggisblöðin verið uppfærð nýlega og endurspegla þau réttar hættumerkingar?
Hafa starfsmenn greiðan aðgang að blöðunum á vinnusvæðinu (án þess að þurfa sérstakan aðgangskóða eða leyfi yfirmanns)?
Hefur verið gert skriflegt efnaáhættumat byggt á upplýsingum úr öryggisblöðunum?
Eru allar viðeigandi persónuhlífar til staðar og í réttu ástandi?

Algengar spurningar (FAQ)

Verða öryggisblöð á Íslandi alltaf að vera á íslensku?

Já. Samkvæmt íslenskum reglum sem byggja á REACH verða öryggisblöð fyrir vörur sem markaðssettar eru og notaðar á Íslandi að vera á íslensku. Birgi er skylt að útvega íslenska þýðingu og vinnuveitanda er óheimilt að treysta eingöngu á ensk blöð gagnvart starfsfólki.

Má geyma öryggisblöð eingöngu á rafrænu formi?

Já, Vinnueftirlitið samþykkir rafræna efnaskrá og öryggisblöð, að því gefnu að allir starfsmenn hafi tafarlausan og greiðan aðgang að þeim á vinnustaðnum. Ef rafmagnsleysi eða netleysi gæti komið í veg fyrir aðgang í neyðartilfellum er mælt með að helstu blöð séu einnig tiltæk útprentuð.

Hversu oft þarf að endurnýja öryggisblað?

Engin föst fyrningardagsetning er á öryggisblöðum samkvæmt REACH, en birgjum ber að uppfæra þau tafarlaust þegar ný vitneskja um hættur kemur í ljós eða reglur breytast (t.d. ný viðmiðunarmörk fyrir váhrif). Góð venja er að fara yfir öll öryggisblöð á 1–3 ára fresti til að kanna hvort nýrri útgáfa sé komin út.

Hver hefur eftirlit með öryggisblöðum á Íslandi?

Eftirlitið er tvískipt. Umhverfisstofnun hefur eftirlit með markaðssetningu efna, innflutningi og skyldum birgja samkvæmt REACH og CLP. Vinnueftirlitið hefur eftirlit með því hvernig atvinnurekendur nota, vista og miðla öryggisblöðum á vinnustöðum til verndar starfsfólki.