Geymsla efna og efnaskápar skv. 7. kafla öryggisblaða

Lærðu hvernig 7. kafli öryggisblaðsins leggur grunn að öruggri efnageymslu, réttu vali á efnaskápum og fylgni við kröfur Vinnueftirlitsins.

Óviðeigandi geymsla efna á vinnustöðum getur leitt til alvarlegra slysa, eldsvoða, eiturgassmyndunar og langvinns heilsutjóns starfsfólks. Til að tryggja öryggi og uppfylla kröfur íslenskrar löggjafar verða vinnustaðir að styðjast við öryggisblöð (SDS) þeirra efna sem notuð eru. Þar gegnir 7. kafli lykilhlutverki, en hann ber yfirskriftina *Meðhöndlun og geymsla* (e. Handling and storage).

Hér er farið yfir hvernig túlka á leiðbeiningar 7. kafla, hvaða kröfur gilda um efnaskápa og hvernig Vinnueftirlitið krefst þess að staðið sé að málum samkvæmt gildandi reglugerðum á EES-svæðinu.

Hvað kemur fram í 7. kafla öryggisblaðsins?

Samkvæmt REACH-reglugerðinni (reglugerð (EB) nr. 1907/2006, innleidd á Íslandi með reglugerð nr. 888/2015) skiptist 7. kafli öryggisblaðs í þrjá meginhluta:

• 7.1 Varúðarráðstafanir um örugga meðhöndlun: Leiðbeiningar um hvernig eigi að koma í veg fyrir leka, rykmyndun, stöðurafmagn og beina snertingu starfsfólks við efnið.
• 7.2 Skilyrði fyrir öruggri geymslu, m.t.t. ósamrýmanleika: Mikilvægasti hlutinn fyrir skipulag geymslusvæða. Hér er tilgreint hvaða hita-, raka- og birtuskilyrði þurfa að vera til staðar, hvort krafist sé sérstakrar loftræstingar og hvaða efni má alls ekki geyma saman.
• 7.3 Sértæk, endanleg notkun: Nánari fyrirmæli ef efnið hefur sérstaka iðnaðarnotkun sem krefst sérsniðinna lausna.

Til að hanna eða skipuleggja efnageymslu verður að skoða lið 7.2 gaumgæfilega ásamt 10. kafla (Stöðugleiki og hvarfgirni), sem veitir ítarlegri upplýsingar um varhugaverð efnahvörf.

Rétt val á efnaskápum: Staðlar og flokkun

Ekki eru allir efnaskápar eins. Val á skáp veltur á þeim efniseiginleikum sem fram koma í 2. og 7. kafla öryggisblaðsins:

• Eldvarnaskápar fyrir eldfim efni: Geymsla á eldfimum vökvum (merktum með eldfimismerki samkvæmt CLP) krefst sérstakra eldvarnarskápa sem uppfylla evrópska staðalinn EN 14470-1. Skáparnir eru flokkaðir eftir brunaþoli í mínútum (t.d. Type 30 eða Type 90). Vinnueftirlitið og slökkvilið gera ríkar kröfur um að eldfim leysiefni séu varin gegn utanaðkomandi hitagjöfum.
• Sýru- og basaskápar: Málmskápar henta ekki fyrir sterkar sýrur vegna hættu á tæringu. Hér þarf skápa úr pólýetýleni (PE), pólýprópýleni (PP) eða málmskápa með sérstakri tæringarþolinni húðun og plastbökkum.
• Eiturskápar: Efni með bráða eiturhrif (merkt með hauskúpu) skulu geymd í læstum skápum þar sem aðeins tilnefndir, þjálfaðir starfsmenn hafa aðgang.

Ósamrýmanleiki efna: Hvað má aldrei geyma saman?

Ein alvarlegustu mistök í efnageymslu eru að flokka efni eingöngu í stafrófsröð eða eftir notagildi í stað efnafræðilegra eiginleika. Liður 7.2 tilgreinir ósamrýmanleg efni sem aldrei má geyma í sama skáp eða á sömu lekasöfnunarbökkum:

• Sýrur og basar: Hvarfast kröftuglega saman og mynda mikinn hita ef leki kemur upp.
• Sýrur og klórblöndur/sótthreinsiefni: Blöndun getur myndað banvænt klórgas á örfáum sekúndum.
• Oxandi efni og eldfim efni: Oxandi efni (merkt með logandi hring) geta kveikt í eða aukið verulega á eld í lífrænum leysiefnum.
• Vatnsnæm efni: Efni sem losa eldfimar eða eitraðar lofttegundir í snertingu við raka skulu geymd fjarri öllum vatnsuppsprettum og vatnsbættum efnum.

Ef pláss er af skornum skammti er hægt að nota fjölhólfa skápa þar sem hólfin eru algerlega aðskilin með efnaþolnum skilrúmum og sjálfstæðri lekasöfnun.

Lekavarnir og loftræsting skv. kröfum Vinnueftirlitsins

Vinnueftirlit ríkisins fylgist með því að vinnuumhverfi uppfylli reglugerð um varnir gegn álagi af völdum hættulegra efna á vinnustöðum. Tvö tæknileg atriði eru sérstaklega mikilvæg:

1. Lekasöfnun (uppihaldsbakkar): Allir efnaskápar skulu búa yfir botnbakka eða standa á lekabakka sem rúmar að lágmarki 110% af rúmmáli stærsta ílátsins eða 25% af heildarmagni sem geymt er (hvort sem er stærra).
2. Loftræsting: Ef geymd eru rokgjörn, ertandi eða eldfim efni þarf efnaskápurinn að vera tengdur við útsogskerfi vinnustaðarins (vélræna loftræstingu) eða búinn sérstakri síusamstæðu með kolasíu sem er reglulega endurnýjuð.

Gátlisti fyrir örugga efnageymslu

• [ ] Öll efni eru skráð í efnaskrá vinnustaðarins og nýjustu öryggisblöð eru aðgengileg.
• [ ] Liður 7.2 hefur verið skoðaður fyrir hvert efni til að meta hitastig og ósamrýmanleika.
• [ ] Eldfim efni eru geymd í EN 14470-1 vottuðum skáp.
• [ ] Sýrur og basar eru aðskilin og geymd í tæringarþolnu umhverfi.
• [ ] Ílát eru ávallt vel lokuð og merkt með viðeigandi CLP-hættumerkjum.
• [ ] Lekasöfnunarbakkar eru hreinir og heilir.
• [ ] Neyðarbúnaður (augnskol, neyðarsturtur, gleypiefni/sogefni) er til staðar í nálægð við geymsluna.

Algengar spurningar

Má geyma eldfim efni og sýrur í sama skáp?

Nei, almennt er það stranglega bannað. Eldfim efni krefjast eldvarnarskápa sem geta verið úr málmi, en sýrugufur tæra lása, lamir og veggi skápsins. Sé leki verður hætta á hættulegum efnahvörfum. Notið tvo aðskilda skápa eða sérhæfðan tvískiptan skáp með aðskildum loftrásum.

Hvaða kröfur gilda um loftræstingu á efnaskápum á Íslandi?

Ef efni gefa frá sér skaðlegar gufur, rokgjörn lífræn efni (VOC) eða vonda lykt krefst Vinnueftirlitið þess að skápurinn sé tengdur við útsog sem leiðir loftið út úr byggingunni, eða búinn vottuðu lofthreinsikerfi með viðeigandi síum.

Hversu mikið magn af efnum má geyma á vinnusvæði?

Á vinnusvæðinu sjálfu ætti aldrei að geyma meira en nemur dagsnotkun eða lágmarksþörf til skamms tíma. Öll önnur efni og meiri birgðir skulu færðar í rétt útbúna efnageymslu eða viðurkenndan efnaskáp.

Hvernig veit ég hvort efni sé ósamrýmanlegt öðru?

Skoðaðu lið 7.2 (*Skilyrði fyrir öruggri geymslu, m.t.t. ósamrýmanleika*) og 10. kafla (*Stöðugleiki og hvarfgirni*, einkum lið 10.5 *Ósamrýmanleg efni*) á öryggisblaði viðkomandi vöru.