Efnaáhættumat skref fyrir skref með öryggisblaði

Lærðu hvernig á að framkvæma lögboðið efnaáhættumat á vinnustaðnum skref fyrir skref með því að nýta upplýsingar úr öryggisblöðum samkvæmt kröfum Vinnueftirlitsins.

Á öllum vinnustöðum þar sem hættuleg efni eru notuð eða geymd er atvinnurekendum skylt að gera sérstakt efnaáhættumat. Á Íslandi byggir þessi krafa á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 og reglugerð nr. 920/2006 um vernd starfsmanna gegn hættu af völdum efna á vinnustöðum. Jafnframt gilda evrópsku efnalöggjafirnar REACH og CLP í gegnum EES-samninginn.

Öryggisblað (SDS) er mikilvægasta hjálpartækið við gerð efnaáhættumats. Þó er algengur misskilningur að öryggisblaðið eitt og sér jafngildi áhættumati. Öryggisblaðið lýsir hættueiginleikum efnisins frá framleiðanda, en efnaáhættumatið metur raunverulega áhættu miðað við hvernig efnið er notað í þínu vinnuumhverfi.

Skref fyrir skref: Hvernig á að nota öryggisblaðið við áhættumat

Ferlið við að meta áhættu af efnum er kerfisbundið. Hér er farið yfir sex lykilskref við framkvæmdina:

1. Taktu saman efnalista og tryggðu rétt öryggisblöð

Fyrsta skrefið er að kortleggja öll hættuleg efni á vinnustaðnum. Útbúa skal heildstæðan efnaskrá (efnalista). Gakktu úr skugga um að til sé gilt og uppfært öryggisblað á íslensku fyrir hvert efni. Athugaðu kafla 1 í öryggisblaðinu til að staðfesta að heiti efnisins og uppgefin notkun passi við vinnuaðstæður.

2. Greindu hættueiginleika efnisins (Kafli 2 og 3)

Í 2. kafla öryggisblaðsins koma fram hættuflokkun efnisins ásamt H-setningum (hættusetningum) og P-setningum (varnaðarsetningum). Skoðaðu sérstaklega:

• Heilsufarsváhrif: Er efnið ætandi, ertandi, ofnæmisvaldandi, eitrað eða krabbameinsvaldandi?
• Eðlisfræðileg hætta: Er efnið eldfimt, sprengifimt eða hvarfgjarnt?
• Umhverfishætta: Getur efnið valdið tjóni ef það kemst í niðurföll eða jarðveg?

3. Metið raunveruleg váhrif og vinnuaðstæður

Sama efni getur verið stórhættulegt eða tiltölulega skaðlaust eftir því hvernig það er meðhöndlað. Hér þarf að skoða:

• Magn og tíðni: Er efnið notað daglega í miklu magni eða sjaldan í litlum mæli?
• Notkunaraðferð: Er efninu úðað (sem eykur hættu á innöndun), penslað eða hellt?
• Líkamlegt ástand: Myndar efnið ryk, gufur eða úða við vinnsluna?
• Loftræsting: Er unnið í lokuðu rými, við punktsog eða utandyra?
• Váhrifamörk (Kafli 8): Berðu aðstæður saman við mengunarmörk í lofti á vinnustöðum (reglugerð nr. 390/2009). Ef váhrif geta farið yfir mörk þarf að grípa til tæknilegra ráðstafana eða mælinga.

4. Ákvarðaðu forvarnir og stjórnunaraðgerðir

Beita skal forgangsröðun vinnuverndar (STOP-reglunni) þegar dregið er úr áhættu:

1. Útrýming eða staðgöngubót (Substitution): Er hægt að skipta efninu út fyrir hættuminna efni?
2. Tæknilegar varnir (Technical measures): Lokun vinnsluferla eða bætt punktsog (sjá ráðleggingar í kafla 7 og 8).
3. Skipulagslegar aðgerðir (Organizational measures): Fækka starfsmönnum á svæðinu, takmarka váhrifatíma og merkja hættusvæði.
4. Persónuhlífar (PPE): Ef aðrar aðgerðir duga ekki skal velja réttar persónuhlífar samkvæmt kafla 8 (t.d. tilgreindar tegundir hanska, öndunargríma með réttri síugerð og augnhlífar).

5. Skilgreindu viðbrögð við óhöppum (Kaflar 4, 5 og 6)

Öryggisblaðið veitir nauðsynlegar leiðbeiningar um neyðarviðbrögð. Kannaðu:

• Fyrsta hjálp (Kafli 4): Eru neyðarsturtur eða augnskolstöðvar tiltækar nálægt vinnusvæðinu?
• Eldsvoði (Kafli 5): Hvaða slökkvibúnað á að nota og hverju ber að forðast?
• Losun fyrir slysni (Kafli 6): Eru ísogsefni (bindiefni) til staðar ef efni lekur eða hellist niður?

6. Skráning, fræðsla og eftirfylgni

Efnaáhættumat verður að vera skriflegt. Kynna skal niðurstöður matsins fyrir öllum starfsmönnum sem koma að vinnu með efnin. Starfsmenn verða að vita hvaða hættur eru til staðar, hvernig á að nota persónuhlífar rétt og hvað á að gera ef slys verður.

Gátlisti: Framkvæmd efnaáhættumats

• [ ] Öll efni eru skráð í uppfærðan efnalista vinnustaðarins.
• [ ] Gilt öryggisblað á íslensku er til staðar fyrir hvert efni.
• [ ] H- og P-setningar hafa verið yfirfarnar og skilgreindar.
• [ ] Raunveruleg notkun, magn og váhrifaleiðir (húð, innöndun) hafa verið metnar.
• [ ] Athugað hefur verið hvort hægt sé að skipta efninu út fyrir skaðlausara efni.
• [ ] Tæknilegar varnir (s.s. punktsog) eru virkar og yfirfarnar reglulega.
• [ ] Réttar persónuhlífar eru tiltækar og starfsfólk hefur fengið þjálfun í notkun þeirra.
• [ ] Neyðarbúnaður (augnskol, ísogsefni) er á réttum stað og virkur.
• [ ] Starfsfólk hefur fengið fræðslu um hættur og öryggisráðstafanir.

Algengar spurningar

Hversu oft þarf að endurnýja eða endurskoða efnaáhættumat?

Endurskoða skal efnaáhættumat reglulega og alltaf þegar breytingar verða á vinnsluferlum, ný efni eru tekin í notkun, nýjar upplýsingar koma fram í öryggisblaði eða ef vinnuslys eða óhapp á sér stað.

Dugar öryggisblaðið eitt og sér sem efnaáhættumat?

Nei. Öryggisblaðið er aðeins gagnagrunnur sem lýsir efninu sjálfu. Efnaáhættumatið tekur mið af raunverulegri notkun, aðstæðum, loftræstingu, magni og váhrifatíma á þínum tiltekna vinnustað.

Hver ber ábyrgð á að gera efnaáhættumat á vinnustaðnum?

Atvinnurekandi ber alltaf lagalega ábyrgð á að áhættumat sé framkvæmt samkvæmt lögum nr. 46/1980. Framkvæmdin fer oft fram í samstarfi við öryggistrúnarmann, öryggisvörð eða utanaðkomandi vinnuverndarsérfræðing.

Hvar finn ég gildandi váhrifamörk á Íslandi?

Gildandi váhrifamörk (mengunarmörk) á vinnustöðum á Íslandi er að finna í fylgiskjali með reglugerð nr. 390/2009 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum, sem Vinnueftirlitið hefur umsjón með.