CLP-merkingar: Lestur hættumerkja og tengsl við öryggisblað

Lærðu að lesa CLP-merkingar á efnavörum og skilja hvernig þær tengjast öryggisblöðum samkvæmt íslenskum reglum Vinnueftirlitsins.

Þegar unnið er með hættuleg efni á vinnustöðum er mikilvægt að starfsfólk geti á svipstundu áttað sig á eðli hættunnar. Á Evrópska efnahagssvæðinu (EES), þar með talið á Íslandi, gilda samræmdar reglur um flokkun, merkingu og pökkun efna sem nefnast CLP-reglugerðin (reglugerð EB nr. 1272/2008, innleidd með reglugerð nr. 415/2014).

CLP-merking á umbúðum er fyrsta varnarlínan. Hún veitir skjótar og skýrar upplýsingar um helstu hættur efnisins, en hún er þó aldrei tæmandi. Til að tryggja örugga notkun verður alltaf að skoða merkimiðann í samhengi við öryggisblað (SDS) vörunnar.

Sex meginþættir á löglegum CLP-merkimiða

Allar umbúðir sem innihalda hættuleg efni eða efnablöndur verða að bera merkimiða með ákveðnum lágmarksupplýsingum samkvæmt lögum um efni (nr. 61/2013). Merkimiðinn inniheldur sex lykilþætti:

Auðkenni vöru (Product identifier): Heiti efnis eða viðskiptaheiti vöru. Fyrir hættulegar blöndur þurfa nöfn þeirra innihaldsefna sem valda hættuflokkuninni oft að koma fram hér.
Hættutákn (GHS Hazard pictograms): Tígullaga tákn með rauðum ramma og svörtu tákni á hvítum grunni sem sýna sjónrænt hvers kyns hætta er til staðar (t.d. eldfimt, ætandi, eitrað eða umhverfishætta).
Viðvörunarorð (Signal word): Gefur til kynna hversu alvarleg hættan er. Aðeins tvö orð eru notuð:

Hætta (Danger): Notað yfir alvarlegri hættuflokka.
Varúð (Warning): Notað yfir vægari hættuflokka.

Hættusetningar (Hazard statements – H-setningar): Lýsa eðli og alvarleika hættunnar með stöðluðum texta (t.d. *H314: Veldur alvarlegum bruna á húð og augnskaða*).
Varnaðarsetningar (Precautionary statements – P-setningar): Ráðleggja um varúðarráðstafanir við meðhöndlun, geymslu, förgun og fyrstu hjálp (t.d. *P280: Notið hlífðarhanska/hlífðarfatnað/augnhlífar*).
Upplýsingar um birgja: Nafn, heimilisfang og símanúmer framleiðanda eða innflytjanda innan EES.

Hvernig tengist merkimiðinn öryggisblaðinu?

Merkimiðinn dregur saman mikilvægustu atriðin, en öryggisblaðið (Safety Data Sheet – SDS) útskýrir þau í smáatriðum. Bein tengsl eru á milli merkimiðans og tiltekinna kafla í öryggisblaðinu:

2. kafli öryggisblaðsins (Hættugreining): Hér á að finna nákvæmlega sömu CLP-merkingar og sjást á umbúðunum. Ef H- og P-setningar eða hættutákn stemma ekki við merkimiðann er líklegt að annað hvort varan eða blaðið sé úrelt.
4. kafli (Ráðstafanir í skyndihjálp): Á merkimiðanum kunna að vera stuttar P-setningar um fyrstu hjálp, en 4. kafli veitir læknum og starfsfólki ítarlegar leiðbeiningar um hvað skuli gera við innöndun, snertingu við húð eða inntöku.
7. kafli (Meðhöndlun og geymsla): Útfærir nánar P-setningar um rétt hitastig, loftræstingu og ósamrýmanleg efni sem ekki má geyma saman.
8. kafli (Váhrifavarnir og persónuhlífar): Á meðan merkimiðinn segir „Notið hlífðarhanska“, tilgreinir 8. kafli nákvæmlega hvaða efni hanskarnir eiga að vera úr (t.d. nítríl eða bútýlgúmmí) og hver lágmarksþykkt þeirra á að vera.

Kröfur á Íslandi: Vinnueftirlitið og Umhverfisstofnun

Vinnueftirlit ríkisins og Umhverfisstofnun hafa eftirlit með efnum á vinnustöðum á Íslandi. Mikilvægt er að hafa eftirfarandi í huga:

Íslenskt tungumál: Samkvæmt reglum skulu bæði merkimiðar og öryggisblöð fyrir efni sem notuð eru á vinnustöðum vera á íslensku. Ensk blöð eru ekki fullnægjandi ef starfsmenn treysta á leiðbeiningarnar við daglega vinnu eða í neyðartilfellum.
Merking á minni umbúðum: Ef efni er tappað af stórum brúsa yfir á minni flösku eða úðabrúsa á vinnustaðnum, er ólöglegt að skilja nýju umbúðirnar eftir ómerktar. Vinnueftirlitið gerir kröfu um að efri umbúðir beri a.m.k. heiti efnisins og viðeigandi hættutákn.
Aðgengi: Starfsfólk verður að hafa greiðan aðgang að öryggisblöðum allra efna sem notuð eru á vinnustaðnum, hvort sem það er í möppu eða í gegnum rafrænt kerfi.

Gátlisti fyrir móttöku og notkun efna

Farið yfir þessi atriði þegar nýjar efnavörur koma á vinnustaðinn:

[ ] Er merkimiðinn heill, læsilegur og á íslensku?
[ ] Eru öll nauðsynleg hættutákn og viðvörunarorð skýr?
[ ] Er til nýlegt öryggisblað (ekki eldra en 3–5 ára eða uppfært samkvæmt nýjustu REACH-kröfum) á íslensku?
[ ] Stemmir 2. kafli öryggisblaðsins við H- og P-setningar á umbúðunum?
[ ] Eru réttar persónuhlífar tiltækar á vinnustaðnum samkvæmt 8. kafla öryggisblaðsins?
[ ] Ef efnið er fært í aðrar umbúðir, hefur nýr merkimiði verið útbúinn?

Algengar spurningar

Má merkimiði á vinnustað vera á ensku ef allir starfsmenn skilja ensku?

Nei, meginreglan á Íslandi er sú að hættumerkingar efna sem markaðssett eru eða notuð á vinnustöðum skulu vera á íslensku. Þetta er trygging fyrir því að enginn vafi leiki á innihaldi og hættum í neyðartilfelli.

Hver er munurinn á viðvörunarorðunum „Hætta“ og „Varúð“?

„Hætta“ (Danger) gefur til kynna alvarlegri hættuflokka, til dæmis efni sem geta valdið krabbameini eða banvænum eitrunum. „Varúð“ (Warning) er notað við minni hættu, svo sem vægri húðertingu eða minniháttar eldfimi.

Hvað á að gera ef merkimiði skemmist eða dettur af umbúðum?

Ef ekki er hægt að lesa merkimiðann verður að merkja umbúðirnar strax upp á nýtt með heiti efnisins og réttum hættutáknum. Ef óvissa ríkir um hvaða efni er í umbúðunum skal farga því sem hættulegum úrgangi í samráði við viðurkennda aðila.

Hvers vegna dugar ekki að lesa bara merkimiðann?

Merkimiðinn rúmar aðeins brot af þeim upplýsingum sem nauðsynlegar eru til að vernda heilsu og öryggi. Hann tilgreinir til dæmis ekki váhrifamörk í lofti, nákvæma efnasamsetningu, rétt slökkviefni eða ítarlegar ráðstafanir við mengunarslys, sem allt er að finna í öryggisblaðinu.